Bằng những sự kiện lịch sử, hãy chứng minh câu nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Hội nghị Chính trị đặc biệt (3 – 1964) : “Trong 10 năm qua, miền Bắc nước ta đã tiến những bước dài chưa từng thấy trong lịch sử dân tộc. Đất nước, xã hội và con người đều đổi mới”.
* Hoàn cảnh lịch sử miền Bắc sau hiệp định Giơ ne vơ 1954
Từ năm 1954, miền Bắc đã bắt tay vào công cuộc cải cách ruộng đất, khôi phục kinh tế và hàn gắn vết thương chiến tranh. Cũng từ sau năm 1954, thực trạng kinh tế - xã hội miền Bắc có những khó khăn và thuận lợi nhất định.
Thuận lợi lớn nhất là miền Bắc đã hoàn toàn giải phóng, căn bản hoàn thành cuộc cách mạng dân tộc dân chủ chuyển sang giai đoạn cách mạng xã hội chủ nghĩa, bắt đầu thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
Bên cạnh đó, miền Bắc cũng gặp rất nhiều khó khăn. Sau 1954, miền Bắc chịu hậu quả nặng nề của chiến tranh và chế độ thực dân phong kiến. Kinh tế miền Bắc lạc hậu. Trong nông nghiệp, ngành kinh tế chủ yếu của miền Bắc, có hơn 14 vạn mẫu ruộng bị bỏ hoang, hàng chục vạn nông dân không nhà ở, nhiều công trình thủy lợi bị thực dân Pháp tàn phá, hàng chục vạn trâu bò bị giết hại, thiếu nhân công, sức kéo… Kinh tế canh tác thấp kém, đời sống nhân dân vô cùng cùng cực. Trong công nghiệp, phần lớn các xí nghiệp thiếu máy móc, hoặc quá lạc hậu. Khai thác mỏ giảm một nửa so với trước chiến tranh. Hệ thống giao thông và cơ sở hạ tầng nói chung bị tàn phá nghiêm trọng. Hàng triệu người miền Bắc mù chữ. Số trường lớp thiếu, tỷ lệ học sinh đến trường thấp. Số kỹ sư và cán bộ kỹ thuật ở lại trong các công sở thuộc Pháp trước đây rất ít. Hệ thống y tế, chăm sóc sức khỏe cho nhân dân hầu như không đáng kể. Công cuộc cải cách ruộng đất bắt đầu từ cuối 1953 nhưng chỉ mới tiến hành ở một số địa phương thuộc vùng tự do, chế độ chiếm hữu ruộng đất của giai cấp địa chủ, phong kiến vẫn còn phổ biến. Giai cấp nông dân tuy đã thoát khỏi ách thống trị đế quốc, nhưng vẫn còn bị giai cấp địa chủ bóc lột. Điều này có ảnh hưởng không tốt tới sự phát triển sản xuất.
* Những thành tựu miền Bắc đạt được từ 1954 – 1960
Thực trạng trên đòi hỏi phải khẩn trương khôi phục kinh tế, hàn gắn vết thương chiến tranh. Đó là nhiệm vụ trung tâm, nặng nề của nhân dân miền Bắc sau tháng 7 – 1954.
Trong năm 1954 và đầu năm 1955, Trung ương Đảng, Chính phủ và Quốc hội đã ra chiếu chỉ thị, chủ trương khôi phục kinh tế. Kế hoạch khôi phục kinh tế trong 3 năm 1955 – 1957 là phấn đấu đạt các chỉ tiêu trước chiến tranh. Đồng thời tiến hành cải tạo quan hệ sản xuất, bước đầu phát triển kinh tế - xã hội (1958 – 1960).
Hoàn thành cải cách ruộng đất
Căn cứ vào hoàn cảnh thực tế ở miền Bắc và yêu cầu về quyền lợi kinh tế, chính trị của nông dân, củng cố khối liên minh công – nông, mở rộng mặt trận dân tộc thống nhất, Đảng và Chính phủ quyết định “ Đẩy mạnh phát động quần chúng thực hiện cải cách ruộng đất”.
Từ tháng 5/1954 đến tháng 7/1956, thực hiện chủ trương của Trung ương, trong hơn 2 năm( 1954 – 1956) miền bắc tiến hành tiếp 6 đợt giảm tô và 4 đợt cải cách ruộng đất( cùng với 1 đợt trong kháng chiến là 5) ở 3314 xã thuộc 22 tỉnh đồng bằng và trung du. Khẩu hiệu “Người cày có ruộng” đã trở thành hiện thực.
Kết quả sau 5 đợt cải cách ruộng đất, đã tịch thu, trưng thu, trưng mua khoảng 81 vạn hec ta ruộng đất, 10 vạn trâu bò và 1,8 triệu nông cụ từ tay giai cấp địa chủ, đem chia cho 2 triệu hộ nông dân. Đồng thời, đánh đổ toàn bộ giai cấp phong kiến địa chủ, giải phóng hoàn toàn giai cấp nông dân khỏi ách áp bức, bóc lột của chúng. Đưa nông dân lên địa vị làm chủ.
Trong cải cách ruộng đất, chúng ta đã phạm một số sai lầm như đấu tố tràn lan, thô bạo, đấu tố cả những địa chủ kháng chiến, những người thuộc tầng lớp trên có công với cách mạng, quy nhầm một số nông dan, cán bộ, đảng viên thành địa chủ.
Sai lầm của ta trong cải cách ruộng đất được Đảng, Chính phủ phát hiện và kịp thời sửa chữa. Công tác sửa sai được tiến hành trong cả năm 1957. Nhờ đó, hậu quả của sai lầm được hạn chế. Ý nghĩa của cuộc cảu cách ruộng đất vẫn hết sức to lớn. Sau cải cách, bộ mặt nông thôn miền Bắc có nhiều thay đổi, khối liên minh công – nông được củng cố vững chắc, góp phần tích cực vào việc thực hiện khôi phục kinh tế.
Khôi phục kinh tế và hàn gắn vết thương chiến tranh
Đây là nhiệm vụ tất yếu trong thời kỳ đầu sau khi chiến tranh kết thúc. Tại kỳ họp thứ 4 Quốc hội khóa I( từ ngày 20 đến ngày 26/3/1955) đã quyết nghị: “Ra sức củng cố miền Bắc bằng cách đẩy mạnh và hoàn thành cải cách ruộng đất đúng theo kế hoạch, ra sức khôi phục và phát triển kinh tế - văn hóa”.
Công cuộc khôi phục kinh tế được toàn dân tích cực hưởng ứng và triển khai trong tất cả các ngành.
Trong nông nghiệp, nông dân hăng hái khai khẩn ruộng đất bỏ hoang, bảo đảm cày cấy hết ruộng đất vắng chủ, tăng thêm đàn trâu bò, sắm thêm nông cụ. Nhiều đập nước được sửa chữa. Nhiều công trình thủy nông mới được xây dựng, có tác dụng mở rộng diện tích tưới và tiêu nước.
Trong công nghiệp, chúng ta đã nhanh chóng khôi phục và mở rộng hầu hết các nhà máy, xí nghiệp bị phá hỏng, xây dựng thêm một số nhà máy mới: cơ khí Hà Nội, diêm Thống Nhất, gỗ Cầu Đuống, thuốc lá Thăng Long, cá hộp Hải Phòng, chè Phú Thọ… Đến cuối 1957, miền Bắc có tất cả 97 nhà máy, xí nghiệp lớn do Nhà nước quản lí, nhiều mặt hàng nhập khẩu nay đã sản xuất được trong nước.
Các ngành thủ công nghiệp, thương nghiệp nhanh chóng được khôi phục, bảo đảm cung cấp nhiều mặt hàng tiêu dùng thiết yếu cho nhân dân và giải quyết phần nào việc làm cho người lao động. Ngoại thương dần dần tập trung vào Nhà nước. Đến cuối 1957, miền Bắc đã đặt quan hệ buôn bán với 27 nước.
Trong giao thông vận tải, cuối 1957, đã khôi phục 700km đường sắt, quan trọng nhất là tuyến đường sắt Hà Nội – Lạng Sơn. Sửa chữa và làm mới hàng nghìn km đường ô tô, xây dựng và mở rộng thêm nhiều bến cảng như: Hải Phòng, Hòn Gai, Cẩm Phả, Bến Thủy… Đường hàng không dân dụng quốc tế được khai thông.
Các lĩnh vực văn hóa, giáo dục, y tế được đẩy mạnh. Hệ thống giáo dục phổ thông theo chương trình 10 năm đã được khẳng định, một số trường đại học được thành lập, hơn 1 triệu người được xóa mù chữ. Hệ thống y tế chăm sóc sức khỏe cho nhân dân được Nhà nước quan tâm xây dựng. Nếp sống lành mạnh, giữ gìn vệ sinh được vận động thực hiện ở khắp mọi nơi.
Ngoài ra, Đảng và Nhà nước còn có nhiều chủ trương, biện pháp để củng cố chính quyền dân chủ nhân dân, tăng cường khả năng phòng thủ đất nước, mở rộng mặt trận dân tộc thống nhất và quan hệ ngoại giao với nhiều nước trên thế giới.
Cải tạo quan hệ sản xuất, bước đầu phát triển kinh tế - xã hội (1958 – 1960)
Trong 3 năm tiếp theo (1958 – 1960) miền Bắc lấy cải tạo xã hội chủ nghĩa làm trọng tâm:cải tạo đối với nông nghiệp, công nghiệp, thủ công nghiệp, thương nghiệp nhỏ, công thương nghiệp tư bản tư doanh, mà khâu chính là hợp tác hóa nông nghiệp.
Thực hiện chủ trương trên, khắp nơi trên miền Bắc sôi nổi phong trào vận động xây dựng hợp tác xã.
Đối với tư sản dân tộc, Đảng và Nhà nước chủ trương cải tạo bằng phương pháp hòa bình, sử dụng mặt tích cực của họ phục vụ cho công cuộc xây dựng đất nước. Đến cuối 1960, có hơn 95% hộ tư sản vào công tư hợp doanh.
Đồng thời với cải tạo là nhiệm vụ xây dựng, phát triển kinh tế - xã hội, trọng tâm là phát triển thành phần kinh tế quốc doanh. Đến 1960, đã có 172 xí nghiệp lớn do trung ương quản lí và trên 500 xí nghiệp do địa phương quản lí.
Những tiến bộ về mặt kinh tế đã tạo điều kiện cho sự nghiệp văn hóa, giáo dục, y tế phát triển, So với năm 1957, năm 1960, số học sinh tăng 80%, số sinh viên tăng gấp đôi. Các cơ sở y tế năm 1960 tăng 11 lần so với năm 1955. Đời sống văn hóa, trình độ hiểu biết của các tầng lớp nhân dân được nâng lên.
Tuy nhiên, trong cải tạo, chúng ta đã mắc một số sai lầm. Đó là đồng nhất cải tạo với xóa bỏ tư hữu và các thành phần kinh tế cá thể. Nguyên nhân gây ra tình trạng này là do không nắm vững các quy luật kinh tế của thời kỳ quá độ, thể hiện tư tưởng chủ quan, nóng vội. Đồng thời, thực hiên sai các nguyên tắc xây dựng hợp tác xã tự nguyện, công bằng, dân chủ, cùng có lợi, do đó chưa phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của xã viên trong sản xuất. Những hạn chế và sai lầm này đã được Đảng và Chính phủ khắc phục.
* Ý nghĩa đối với miền Bắc và công cuộc kháng chiến chống Mĩ
Những thành tựu của miền Bắc từ năm 1954 – 1965 đã làm biến đổi sâu sắc xã hội miền Bắc: bước đầu cải thiện đời sống nhân dân, xây dựng cơ sở vật chất ban đầu cho chủ nghĩa xã hội.
Trong 3 năm khôi phục kinh tế, nền kinh tế miền Bắc được phục hồi, phát triển với sự hiện diện của nhiều thành phần kinh tế. Với những thành tựu thu được trong thời kỳ khôi phục kinh tế, phát triển văn hóa, xã hội (1955 -1957), miền Bắc đã cơ bản khắc phục được hậu quả chiến tranh. Đây là thời đoạn lịch sử quá độ chuẩn bị cho miền Bắc bước vào thời kì xây dựng cơ sở vật chất xã hội chủ nghĩa.
Ngày 1/1/1960, Hiến pháp của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa được công bố, phản ánh thành tựu đạt được trong việc thực hiện kế hoạch 3 năm cùng những thay đổi lớn của miền Bắc sau hai kế hoạch ba năm (1954 – 1960). Hiến pháp được xây dựng theo nguyên tắc xã hội chủ nghĩa. Nó khẳng định ý chí, nguyện vọng của nhân dân lao động: xây dựng CNXH ở miền Bắc, đấu tranh thống nhất nước nhà nhằm xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập và dân chủ giàu mạnh. ĐỒng thời nó đặt cơ sở cho việc xây dựng một pháp chế XHCN ở Việt Nam. Hiến pháp ra đời có tác dụng củng cố nền chuyên chính vô sản, tạo điều kiện cho nhân dân miền Bắc xây dựng CNXH. Một mặt là thực hiện thắng lợi kế hoạch 5 năm lần 1 nhằm bước đầu xây dựng cơ sở vật chất – kĩ thuật cho CNXH. Mặt khác nó cổ vũ nhân dân miền Nam trong cuộc đấu tranh nhằm đánh bại chiến tranh xâm lược của đế quốc Mĩ và tay sai.
Công cuộc cải tạo quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc có ý nghĩa rất to lớn. Nó góp phần xóa bỏ về cơ bản chế độ người bóc lột người, góp phần thúc đẩy sản xuất phát triển, đặc biệt trong chiến tranh, hợp tác xã sản xuất đã đảm bảo những điều kiện vật chất, tư tưởng chính trị cho bộ phận tham gia chiến đấu và phục vụ chiến đấu.
Tại hội nghị chính trị đặc biệt tháng 3/1964, chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Trong 10 năm qua, miền Bắc nước ta đã tiến những bước dài chưa từng thấy trong lịch sử dân tộc. Đất nước, xã hội và con người đều đổi mới”.
Trong công cuộc đổi mới hiện nay, quan niệm về cải tạo không phải là xóa bỏ mà là sử dụng có hiệu quả để tồn tại lâu dài tất cả các thành phần kinh tế. Không phân biệt hình thức sở hữu về tư liệu sản xuất, có tác dụng thúc đẩy sản xuất phát triển. Đồng thời, hết sức khuyến khích các thành phần kinh tế và các cơ sở sản xuất,mọi người lao động, sản xuất nhiều hàng hóa, nhiều của cải cho xã hội. Và cùng với nhiệm vụ cải tạo là nhiệm vụ phát triển kinh tế, văn hóa.