Miền Bắc đã đạt được những thành tựu gì trong công cuộc cải cách ruộng đất, khôi phục kinh tế và hàn gắn vết thương chiến tranh?
* Thực trạng kinh tế - xã hội miền Bắc sau 1954
Từ năm 1954, miền Bắc đã bắt tay vào công cuộc cải cách ruộng đất, khôi phục kinh tế và hàn gắn vết thương chiến tranh. Cũng từ sau năm 1954, thực trạng kinh tế - xã hội miền Bắc có những khó khăn và thuận lợi nhất định.
Thuận lợi lớn nhất là miền Bắc đã hoàn toàn giải phóng, căn bản hoàn thành cuộc cách mạng dân tộc dân chủ chuyển sang giai đoạn cách mạng xã hội chủ nghĩa, bắt đầu thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
Bên cạnh đó, miền Bắc cũng gặp rất nhiều khó khăn. Sau 1954, miền Bắc chịu hậu quả nặng nề của chiến tranh và chế độ thực dân phong kiến. Kinh tế miền Bắc lạc hậu. Trong nông nghiệp, ngành kinh tế chủ yếu của miền Bắc, có hơn 14 vạn mẫu ruộng bị bỏ hoang, hàng chục vạn nông dân không nhà ở, nhiều công trình thủy lợi bị thực dân Pháp tàn phá, hàng chục vạn trâu bò bị giết hại, thiếu nhân công, sức kéo… Kinh tế canh tác thấp kém, đời sống nhân dân vô cùng cùng cực. Trong công nghiệp, phần lớn các xí nghiệp thiếu máy móc, hoặc quá lạc hậu. Khai thác mỏ giảm một nửa so với trước chiến tranh. Hệ thống giao thông và cơ sở hạ tầng nói chung bị tàn phá nghiêm trọng. Hàng triệu người miền Bắc mù chữ. Số trường lớp thiếu, tỷ lệ học sinh đến trường thấp. Số kỹ sư và cán bộ kỹ thuật ở lại trong các công sở thuộc Pháp trước đây rất ít. Hệ thống y tế, chăm sóc sức khỏe cho nhân dân hầu như không đáng kể. Công cuộc cải cách ruộng đất bắt đầu từ cuối 1953 nhưng chỉ mới tiến hành ở một số địa phương thuộc vùng tự do, chế độ chiếm hữu ruộng đất của giai cấp địa chủ, phong kiến vẫn còn phổ biến. Giai cấp nông dân tuy đã thoát khỏi ách thống trị đế quốc, nhưng vẫn còn bị giai cấp địa chủ bóc lột. Điều này có ảnh hưởng không tốt tới sự phát triển sản xuất.
Thực trạng tren đòi hỏi phải khẩn trương khôi phục kinh tế, hàn gắn vết thương chiến tranh. Đó là nhiệm vụ trung tâm, nặng nề của nhân dân miền Bắc sau tháng 7 – 1954.
Trong năm 1954 và đầu năm 1955, Trung ương Đảng, Chính phủ và Quốc hội đã ra chiếu chỉ thị, chủ trương khôi phục kinh tế. Kế hoạch khôi phục kinh tế trong 3 năm 1955 – 1957 là phấn đấu đạt các chỉ tiêu trước chiến tranh.
* Hoàn thành cải cách ruộng đất
Căn cứ vào hoàn cảnh thực tế ở miền Bắc và yêu cầu về quyền lợi kinh tế, chính trị của nông dân, củng cố khối liên minh công – nông, mở rộng mặt trận dân tộc thống nhất, Đảng và Chính phủ quyết định “ Đẩy mạnh phát động quần chúng thực hiện cải cách ruộng đất”.
Từ tháng 5/1954 đến tháng 7/1956, thực hiện chủ trương của Trung ương, trong hơn 2 năm( 1954 – 1956) miền bắc tiến hành tiếp 6 đợt giảm tô và 4 đợt cải cách ruộng đất( cùng với 1 đợt trong kháng chiến là 5) ở 3314 xã thuộc 22 tỉnh đồng bằng và trung du. Khẩu hiệu “Người cày có ruộng” đã trở thành hiện thực.
Kết quả sau 5 đợt cải cách ruộng đất, đã tịch thu, trưng thu, trưng mua khoảng 81 vạn hec ta ruộng đất, 10 vạn trâu bò và 1,8 triệu nông cụ từ tay giai cấp địa chủ, đem chia cho 2 triệu hộ nông dân. Đồng thời, đánh đổ toàn bộ giai cấp phong kiến địa chủ, giải phóng hoàn toàn giai cấp nông dân khỏi ách áp bức, bóc lột của chúng. Đưa nông dân lên địa vị làm chủ.
Trong cải cách ruộng đất, chúng ta đã phạm một số sai lầm như đấu tố tràn lan, thô bạo, đấu tố cả những địa chủ kháng chiến, những người thuộc tầng lớp trên có công với cách mạng, quy nhầm một số nông dan, cán bộ, đảng viên thành địa chủ.
Sai lầm của ta trong cải cách ruộng đất được Đảng, Chính phủ phát hiện và kịp thời sửa chữa. Công tác sửa sai được tiến hành trong cả năm 1957. Nhờ đó, hậu quả của sai lầm được hạn chế. Ý nghĩa của cuộc cảu cách ruộng đất vẫn hết sức to lớn. Sau cải cách, bộ mặt nông thôn miền Bắc có nhiều thay đổi, khối liên minh công – nông được củng cố vững chắc, góp phần tích cực vào việc thực hiện khôi phục kinh tế.
* Khôi phục kinh tế và hàn gắn vết thương chiến tranh
Đây là nhiệm vụ tất yếu trong thời kỳ đầu sau khi chiến tranh kết thúc. Tại kỳ họp thứ 4 Quốc hội khóa I( từ ngày 20 đến ngày 26/3/1955) đã quyết nghị: “Ra sức củng cố miền Bắc bằng cách đẩy mạnh và hoàn thành cải cách ruộng đất đúng theo kế hoạch, ra sức khôi phục và phát triển kinh tế - văn hóa”.
Tại kỳ họp lần thứ 5, Quốc hội khóa I( 9/1955) đã đề ra nhiệm vụ trong thời kỳ khôi phục kinh tế bao gồm ba mặt: khôi phục nền sản xuất bị phá, ổn định tình hình kinh tế - tài chính, củng cố và phát triển kinh tế quốc doanh, xây dựng bộ phạn kinh tế hợp tác xã. Khôi phục kinh tế là nhiệm vụ trung tâm của cách mạng miền Bắc trong những năm 1955 – 1957, yêu cầu của nhiệm vụ này là sau hai năm phảu đạt mức sẳn xuất trước chiến tranh nhằm giảm bớt khó khăn, nâng cao một bước đời sống nhân dân, phát triển kinh tế một cách có kế hoạch. Đồng thời mở rộng giao lưu kinh tế giữa các vùng trong cả nước.
Công cuộc khôi phục kinh tế được toàn dân tích cực hưởng ứng và triển khai trong tất cả các ngành.
Đầu tiên, khôi phục kinh tế nông nghiệp có tầm quan trọng đặc biệt.
Kinh tế nông nghiepj cung cấp lương thực – thực phẩm, nguyên liệu, tiêu thụ sản phẩm của công nghiệp… Ở miền Bắc, nông nghiệp là thành phần kinh tế chủ yếu nhất nên nó càng có vị trí quan trọng nhất là để giải quyết vấn đề lương thực nhằm cứu đói, phòng đói, làm cơ sở cho việc khôi phục phát triển công thương nghiệp, nâng cao mức sống của người dân, đồng thời củng cố khối liên minh công nông. Chủ trương của Đáng, Chính phủ đó là lấy khôi phục nông nghiệp là chủ yếu, trên cơ sở khôi phục nông nghiệp mới khôi phục được toàn bộ nền kinh tế quốc dân.
Trong quá trình khôi phục kinh tế nông nghiệp, chúng ta có những thuận lợi nhất định. Giai cấp nông dân miền Bắc phấn khởi, tin tưởng vì mới thoát khỏi ách thống thị phong kiến, đế quốc và được chia ruộng đất. Nông dân hăng hái khai khẩn ruộng đất bỏ hoang, bảo đảm cày cấy hết ruộng đất vắng chủ, tăng thêm trâu bò, sắm thêm nông cụ. Nhiều đập nước được sửa chữa. Nhiều công trình thủy nông mới được xây dựng, có tác dụng mở rộng diện tích tưới và tiêu nước. Họ đã có những cố gắng phi thường, vượt qua những khó khăn thiếu thốn và lao động quên mình. Những khẩu hiệu “Vắt đất ra nước, thay trời làm mưa”, “ Nghiêng đồng đổ nước ra sông”, “Bắt sông nhường nước, bắt núi cúi đầu”… thể hiện tinh thần lao động hăng say của những người nông dân miền Bắc.
Kết quả, cuối1957, sản lượng lương thực đạt gần 4 triệu tấn, tăng hơn 1,5 triệu tấn so với năm 1939. Nạn đói có tính chất kinh niên ở miền Bắc bước đầu được giải quyết, đời sống nhân dân lao động bước đầu được cải thiện.
Thứ hai là tiến hành khôi phục sản xuất ngành công nghiệp.
Nên công nghiệp của nước ta vốn dĩ rất nhỏ bé lại bị Pháp chèn ép, nên các cơ sở công nghiệp nặng hầu như không có gì, cộng thêm bị chiến tranh tàn phá, trình độ phát triển lạc hâu, giá trị sản lượng công nghiệp thấp. Từ thực tế này, Đảng và Nhà nước đã chủ trương tập trung phát triển công nghiệp nhẹ trước, đồng thời củng cố và phát triển các cơ sở sản xuất ra tư liệu sản xuất trong phạm vi cần thiết và có khả năng.
Kết quả, từ 1955 – 1957 với tinh thần dựa vào sức mình là chính kết hợp với viện trợ các nước anh em, ta đã nhanh chóng khôi phục và mở rộng hầu hết các nhà máy, xí nghiệp bị phá hỏng, xây dựng thêm một số nhà mát mới: cơ khí Hà Nội, diêm Thống Nhất, gỗ Cầu Đuống, thuốc lá Thăng Long, cá hộp Hải Phòng, chè Phú Thọ… Đến cuối 1957, miền Bắc có tất cả 97 nhà máy, xí nghiệp lớn do Nhà nước quản lí, nhiều mặt hàng nhập khẩu nay đã sản xuất được trong nước.
Thứ ba, khôi phục các ngành thủ công nghiệp, thương nghiệp.
Ở miền Bắc, thủ công nghiệp gần như bị phá sản trong thời gian chiến tranh cũng được khôi phục rất nhanh chóng. Các ngành quan trọng như: sản xuất vật liệu xây dựng, nông cụ, may mặc, đánh cá, khai thác nông sản… đều vượt mức 1951.
Ngành thương nghiệp nước ta có thuận lợi là hòa bình được lập lại, đồng bằng phì nhiêu có nhiều thóc gạo, nông phẩm. Tuy nhiên, để khôi phục thương nghiệp cũng gặp những khó khăn nhất định. Nhu cầu cung cấp tăng lên trong khi đó sản xuất công thương nghiệp bị tàn phá nặng nề, thương nghiệp ở các vùng mới giải phóng còn mang tính phụ thuộc vào kinh tế đế quốc. Số người buôn bán khá đông nhưng lại quen với tính đầu cơ trục lợi. Phần lớn hàng hóa giao lưu trên thị trường nằm trong tay thương nhân, thương nghiệp xã hội chủ nghĩa còn nhỏ bé. Vì vậy, Đảng ta đã chủ trương chuyển thương nghiệp trước kia phục vụ cho đế quốc và chiến tranh xâm lược thành thương nghiệp phục vụ sản xuất, phục vụ nhân dân.
Sau 3 năm khôi phục, hệ thống mậu dịch quốc doanh, hợp tác xã mua bán không ngừng mở rộng, giá cả thống nhất và ổn định. Việc giao lưu kinh tế giữa các địa phương trong nước được tăng cường. QUan hệ mua bán với nước ngoài được mở rộng ( năm 1957 miền Bắc đã buôn bán với 27 nước trên thế giới).
Như vậy, các ngành thủ công nghiệp, thương nghiệp nhanh chóng được khôi phục, bảo đảm cung cấp nhiều mặt hàng tiêu dùng thiết yếu cho nhân dân và giải quyết phần nào việc làm cho người lao động. Ngoại thương dần dần tập trung vào nhà nước.
Thứ tư, trong giao thông vận tải.
Hệ thống giao thông vận tải trong thời kì chiến tranh bị tàn phá, hư hỏng nặng. Đảng và Chính phủ chủ trương khôi phục nhanh chóng đường xe lửa, ô tô… Đó là công tác có ý nghĩa quan trọng bậc nhất, là điều kiện không thể thiếu trong việc phát triển sản xuất, khôi phục kinh tế.
Cuối 1957, đã khôi phục 700km đường sắt, quan trọng nhất là tuyến đường sắt Hà Nội – Lạng Sơn. Sửa chữa và làm mới hàng nghìn km đường ô tô, xây dựng và mở rộng thêm nhiều bến cảng như: Hải Phòng, Hòn Gai, Cẩm Phả, Bến Thủy… Đường hàng không dân dụng quốc tế được khai thông.
Thứ năm, các lĩnh vực văn hóa, giáo dục, y tế được đẩy mạnh. Hệ thống giáo dục phổ thông theo chương trình 10 năm đã được khẳng định, một số trường đại học được thành lập, hơn 1 triệu người được xóa mù chữ. Hệ thống y tế chăm sóc sức khỏe cho nhân dân được Nhà nước quan tâm xây dựng. Nếp sống lành mạnh, giữ gìn vệ sinh được vận động thực hiện ở khắp mọi nơi.
Ngoài ra, Đảng và Nhà nước còn có nhiều chủ trương, biện pháp để củng cố chính quyền dân chủ nhân dân, tăng cường khả năng phòng thủ đất nước, mở rộng mặt trận dân tộc thống nhất và quan hệ ngoại giao với nhiều nước trên thế giới.
Trong buổi đầu xây dựng đất nước không thể tránh khỏi những khuyết điểm, hạn chế. Những sai lầm trong khi cải cách ruộng đát ảnh hưởng lớn đến tư tưởng quần chúng nhân dân, nhất là tầng lớp tư sản, tiểu tư sản, trí thức. Lực lượng trong và ngoài nước lợi dụng tình hình đó đã đẩy mạnh hoạt động chống phá cách mạng… Đánh giá đúng nguyên nhân của các sự kiện trên, một mặt, Đảng và Chính phủ nghiêm khắc sửa chữa sai lầm của mình, mặt khác, tuyên truyền giáo dục, phân hóa những người lầm đường trở về với sự nghiệp chung của dân tộc. Đối với những phần tử đầu sỏ, ngoan cố, Nhà nước kiên quyết xử lí theo pháp luật.
Trong 3 năm khôi phục kinh tế, nền kinh tế miền Bắc được phục hồi, phát triển với sự hiện diện của nhiều thành phần kinh tế. Với những thành tựu thu được trong thời kỳ khôi phục kinh tế, phát triển văn hóa, xã hội (1955 -1957), miền Bắc đã cơ bản khắc phục được hậu quả chiến tranh. Đây là thời đoạn lịch sử quá độ chuẩn bị cho miền Bắc bước vào thời kì xây dựng cơ sở vật chất xã hội chủ nghĩa.