NGUYÊN NHÂN, DIỄN BIẾN VÀ KẾT QUẢ CỦA CUỘC KHỞI NGHĨA YÊN BÁI
Việt Nam Quốc dân Đảng về cơ bản là 1 tổ chức phỏng theo mô hình cách mạng Quốc Dân Đảng Trung Quốc. Nó đại diện cho quyền lợi và tư tưởng của tư sản dân tộc và tiểu tư sản lớp trên ở Việt Nam. Mặc dù, còn bộc lộ nhiều hạn chế song với những hoạt động của mình mà đỉnh cao là cuộc khởi nghĩa Yên Bái biểu thị tinh thần phản kháng dân tộc của 1 bộ phận tiến bộ trong giai cấp tư sản và tiểu tư sản chống lại sự chà đạp về kinh tế, chính trị, văn hóa của Pháp.
* Nguyên nhân bùng nổ khởi nghĩa Yên Bái:
Chủ trương của Việt Nam Quốc dân Đảng là bạo động. Vì vậy, các tổ chức cơ sở của Đảng đều được chuẩn bị để bạo động. Ngày 9/2/1929, tại Hà Nội xảy ra vụ giết chết tên Badanh trùm mộ phu đồn điền cao su người Pháp. Bọn thực dân Pháp liền đẩy mạnh khủng bố, tổ chức nhiều cuộc vây ráp lớn và bắt những người của các tổ chức chính trị bí mật. Việt Nam Quốc dân Đảng bị tổn thất nặng nề hơn cả. Hơn 1000 người bị bắt, nhiều người bị bắt do sự chỉ điểm của bọn mật thám, các cơ sở Đảng đều bị phá vỡ tan hoang. Nhưng trước tình hình đó, những lãnh tụ của Đảng chưa bị sa lưới cho rằng: Cứ ngồi yên cho giặc Pháp bắt đưa vào nhà từ hoặc đưa đưa lên máy chém kết liễu 1 đời hoạt động thì chi bằng chủ trương dốc hết lực lượng còn lại đánh 1 trận cuối cùng “không thành công thì cũng thành nhân”. Xuất phát từ quan điểm trên hội nghị những cán bộ còn lại của Việt Nam Quốc dân Đảng quyết định bỏ qua thời kỳ dự bị bước gấp vào 1 cuộc lãnh đạo non.
* Diễn biến:
Kế hoạch dự định mở 1 cuộc tổng công kích tại nhiều nơi cùng 1 lúc. Xứ Nhu phụ trách đánh Yên Bái, Phú Thọ. Phó Đức Chính đánh Sơn Tây. Nguyễn Thái Học đánh Hải Dương, Hải Phòng, Thái Bình. Do hành động trong tình hình bị động, mệnh lệch lại không thống nhất, việc chuẩn bị thì vội vã nên các nơi nổ ra không đồng đều, rời rạc.
Khởi nghĩa nổ ra trước tiên có tiếng vang hơn cả là ở Yên Bái vào đêm ngày 9/2/1930, nghĩa quân chỉ chiếm được trại lính, giết và làm bị thương 1 số sĩ quan, hạ sĩ quan Pháp nhưng không phát triển được lực lượng, không làm chủ được tình thế, không làm chủ được tỉnh lị. Hôm sau, thực dân Pháp phản công dìm cuộc khởi nghĩa trong bể máu, lực lượng bị tiêu diệt. Cùng đêm đó, tại Phú Thọ, 1 toán quân do xứ Nhu trực tiếp chỉ huy kéo đến đánh đồn Hưng Hóa nhưng không đạt được kết quả phải rút lui. Sau đó xứ Nhu bị thương, bị bắt rồi tự sát.
Tại Sơn Tây, lực lượng của Việt Nam Quốc dân Đảng quá yếu, quân ở Yên Bái, Phú Thọ đều bị thất bại không đến chi viện được. Vì thế, cuộc tấn công đồn Thông do Phó Đức Chính chuẩn bị đã không thực hiện được. Sau đó, Phó Đức Chính và 1 số Đảng viên của Việt Nam Quốc dân Đảng đã bị bắt.
Tại Hà Nội, tối ngày 10/2/1030, khi nghe tin khởi nghĩa Yên Bái nổ ra 1 số đoàn viên thanh niên của Việt Nam Quốc dân Đảng đã ném bom vào sở mật thám, bốt cảnh sát để phối hợp .
Ở Hải Dương, Hải Phòng, Thái Bình, nghĩa quân chỉ tạm thời chiếm được 1 số huyện lỵ nhỏ. Sau đó, thực dân Pháp cũng đàn áp.
* Kết quả:
Nhìn chung, cuộc khởi nghĩa Yên Bái diễn ra trên địa bàn tương đối rộng, có tinh thần chiến đấu dũng cảm nhưng lại khởi nghĩa trong tình thế bị động, tổ chức Đảng tan ra, lực lượng khởi nghĩa mỏng lại dải ra ở nhiều nơi. Ngày, giờ khởi nghĩa không nhất quán. Bọn đế quốc lại biết trước nên ráo riết đề phòng, khẩu hiệu: “Không thành công cũng thành nhân” mà các lãnh tụ của Việt Nam Quốc dân Đảng nêu ra trước khi bước vào cuộc bạo động đã biểu lộ tính chất hấp tấp, hăng hái nhất thời, không vựng chắc, non yếu của phong trào tư sản nên cuộc khởi nghĩa đã nhanh chóng thất bại. Hơn 1000 Đảng viên bị bắt, lãnh tụ Nguyễn Thái Học và 12 đồng chí của ông đều bị bắt và bị đưa lên đoạn đầu đài ở Yên Bái vào ngày 17/6/1930, các chiến sĩ đã hi sinh rất anh dũng. Trước khi chết họ đều hô to “Việt Nam vạn tuế”.
*Nguyên nhân thất bại
Nguyên nhân khách quan
Do đế quốc Pháp và tay sai còn mạnh đủ sức đàn áp 1 cuộc đấu tranh vũ trang vừa cô độc, vừa non kém, thiếu tổ chức như cuộc khởi nghĩa Yên Bái. Kẻ thù đã thành công trong việc gài mật thám vào nội bộ của Việt Nam Quốc dân Đảng để phá Đảng từ trong phá ra, từ trên phá xuống, dìm cuộc khởi nghĩa trong biển máu.
Nguyên nhân chủ quan
Việt Nam Quốc dân Đảng vốn đã non yếu về chính trị lại không vững chắc về tổ chức, nhiều cơ sở bị tan rã trước khi nổ ra khởi nghĩa, nội bộ lại không thống nhất, tổ chức không chặt chẽ, hàng ngũ Đảng viên phức tạp, không nghiêm minh để cho bọn mật thám, bọn phản cách mạng lọt vào phá hoại, thiếu 2 giai cấp cơ bản là công - nông, chủ trương khởi nghãi không thống nhất, bạo động lẻ tẻ, rời rạc. Đó là những nguyên nhân cơ bản để cuộc khởi nghĩa Yên Bái thất bại.
* Ý nghĩa lịch sử
Khởi nghĩa Yên Bái của Việt Nam Quốc dân Đảng đã gây 1 tiếng vang lớn trong nhân dân cả nước, cổ vũ tinh thần yêu nước, tô đậm truyền thống cách mạng của dân tộc ta. Vì vậy, nó là 1 sự kiện lịch sử to lớn trong lịch sử Việt Nam hiện đại.
Khởi nghĩa yên Bái đã giáng 1 đòn mạnh vào sự thống trị của thực dân Pháp và tay sai, làm cho bọn chúng hoảng sự trước phong trào yêu nước Việt Nam. Mặc dù, chúng đã dập tắt được cuộc khởi nghĩa Yên Bái nhưng chúng không thể dập tăt được tinh thần yêu nước của nhân dân ta, những tấm gương hy sinh anh hũng của các chiến sĩ cách mạng như Nguyễn Thái Học, Phó Đức Chính… mãi được in đậm trên trang sử Việt Nam hiện đại.
Thất bại của cuộc khởi nghĩa Yên Bái kéo theo sự tan rã của Việt Nam Quốc dân Đảng. Nó đã đánh dấu sự phá sản hoàn toàn của đường lối chính trị tư sản. Đúng như đồng chí Lê Duẩn nhận xét: Trong thời gian từ năm 1925-1930, phong trào dân tộc tư sản và phong trào dân tộc vô sản chen nhau mà tiến lên, Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí hội cũng như Việt Nam Quốc dân Đảng đều đứng trước những thử thách lớn lao của nhiệm vụ cứu nước nhưng trong thực tế hoạt động của 2 tổ chức đã được kiểm nghiệm bằng thực tế, sự tồn tại ngắn ngủi và tan ra nhanh chóng của Việt Nam Quốc dân Đảng đã chứng tỏ rằng: Về mặt chính trị, con đường các mạng tư sản của giai cấp tư sản Việt Nam đã hoàn toàn bất lực trước các nhiệm vụ cứu nước. Nếu thất bại của Phan Bội Châu và Phan Chu Trinh là thất bại hiệp đầu thì thất bại của Việt Nam Quốc dân Đảng là thất bại hiệp chót của khuynh hướng tư sản dân tộc ở nước ta. Vì phong trào dân tộc dân chủ theo khuynh hướng tư sản dưới ngọn cờ của Việt Nam Quốc dân Đảng đã không đáp ứng được yêu cầu khách quan của sự nghiệp giải phóng dân tộc của nhân dân ta, không đủ sức vượt quan sự đàn áp, khủng bố của kẻ thù để tồn tại nên từ sau cuộc khởi nghĩa Yên Bái, ngọn cờ phản đế, phản phong, ngọn cờ giải phóng dân tộc hoàn toàn thuộc về giai cấp vô sản Việt Nam.