PHONG TRÀO YÊU NƯỚC THEO KHUYNH HƯỚNG TƯ SẢN TỪ SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ I ĐẾN 2/1930

Những năm sau chiến tranh thế giới thứ nhất (1919-1926) cùng với sự truyền bá chủ nghĩa Mác-Lênin và những tư tưởng chính trị của Nguyễn Ái Quốc về nước thì phong trào yêu nước dân chủ ở Việt Nam trong những năm 20 này cũng phát triển rất mạnh mẽ. Đây là cuộc vận động dân chủ rầm rộ nhất, sôi nổi nhất trước khi Đảng ra đời. Tất cả các lực lượng xã hội  đều ra quân với nhiều hình thức đấu tranh phong phú. Giai cấp Tư sản dân tộc (TSDT) và giai cấp Tiểu tư sản (TTS) cũng lần lượt đưa ra các khẩu hiệu đấu tranh của mình chống thực dân Pháp theo khuynh hướng dân chủ tư sản.

Phong trào yêu nước của Tư sản dân tộc

Sau chiến tranh, phong trào yêu nước của TSDT  cũng phát triển mạnh mẽ.  Giai cấp TSVN được hình thành sau chiến tranh thế giới thứ I. Chủ yếu là giai cấp tư sản thương nghiệp muốn mở rộng kinh doanh phải lương nhờ vào nguồn hàng hóa, nguyên liệu …của các công ty tư bản Pháp nhưng lại bị các thế lực đó kìm hãm, theo nhận xét của Nguyễn Ái Quốc “Nền đô hộ Pháp sinh ra bọn này nhưng lại ko để cho họ phát triển. Vì vậy, tầng lớp tư sản nhỏ bé bị ngạt thở trong phạm vi trật hẹp và phụ thuộc quan thầy ngoại quốc, cha đỡ đầu của họ đã giành cho họ…”

Ngoài chính sách kìm hãm cuả thực dân Pháp, giai cấp TSVN mới ra đời còn phải đối phó với sự cạnh tranh của TS mại bản Hoa kiều được chính quyền thực dân ưu đãi. Trong bối cảnh đó để chống lại sự chèn ép, kìm hãm của thực dân Pháp, TSVN đã tổ chức những phong trào như: chấn hưng nội hóa, trừ ngoại hóa với khẩu hiệu “Người An Nam không chịu gánh vàng đi đổ sông Ngô nữa”, “hãy lập của hàng, cửa hiệu của người An Nam”… Về thực chất, cuộc tẩy chay này phản ánh sự xung đột quyền lợi giữa giai cấp tư sản Việt Nam mới nổi lên với thế lực tư bản nước ngoài. Năm 1923, cuộc đấu tranh mới của giai cấp TS lại nổ ra, lần này già dặn hơn lần trước. Họ đấu tranh chống độc quyền thương cảng Sài Gòn, chống độc quyền xuất khẩu lúa gạo ở Nam Kỳ… Như vậy, cuộc đấu tranh này tuy vẫn phản ánh quyền lợi của giai cấp TS nhưng lại được tô điểm bằng màu sắc dân tộc nên đã lôi cuốn được đông đảo quần chúng nhân dân tham gia.

Cùng với những hoạt động về kinh tế, giai cấp TS cũng đã dùng báo chí để bênh vực quyền lợi cho mình. Một số TS địa chủ lớn trong Nam đã tổ chức Đảng Lập Hiến do Bùi Quang Chiêu đứng đầu để tập hợp lực lượng rồi đưa ra 1 số khẩu hiệu đòi tự do dân chủ nhằm tranh thủ sự đồng tình ủng hộ của quần chúng nhân dân những khi thực dân Pháp nhượng bộ cho 1 số quyền lợi thì họ sẵn sang thỏa hiệp với Pháp.

Nhìn chung, phong trào yêu nước do TS lãnh đạo đã diễn ra khá sôi nổi nhưng mang tính chất cải lương giới hạn trong khuôn khổ của chế độ thực dân.  Các cuộc đấu tranh đó chủ yếu diễn ra dưới hình thức đấu tranh chính trị mang tính thương lượng. Vì thế, trong các cuộc đấu tranh khi thực dân Pháp nhượng bộ cho 1 số quyền lợi thì giai cấp TS dễ dàng thỏa hiệp. Chính điều này đã làm cho phong trào này nhanh chóng bị phong trào quần chúng vượt qua.

Phong trào yêu nước dân chủ của giai cấp Tiểu tư sản:

Cùng với phong trào yêu nước dân chủ của TS dân tộc, phong trào yêu nước dân chủ của TTS cũng phát triển rầm rộ cả ở trong và ngoài nước:

Hoạt động ở ngoài nước:

Tại Pháp: Ngoài các hoạt động của Nguyễn Ái Quốc còn có các hoạt động của nhóm các người yêu nước Việt Nam. Đứng đầu là Phan Văn Trường, Phan Châu Trinh với việc thành lập hội “Những người VN yêu nước”. Sau đó, mở cuộc vận động cho binh lính Việt Nam hồi hương và tố cáo vua Khải Định khi sang Pháp năm 1922 đã gây tiếng vang lớn.

Tại Trung Quốc: có các hoạt động tuyên truyền yêu nước của Phan Bội Châu và các nhà yêu nước khác như Lê Hồng Sơn, Hồ Tùng Mậu, Phạm Hồng Thái. Năm 1923, họ thành lập nhóm Tâm tâm xã (6/1924), họ tổ chức mưu sát toàn quyền Đông Dương Méc-lanh tuy không thành công nhưng đã gây tiếng vang lớn có ảnh hưởng đến cuộc đấu tranh dân tộc ở trong nước.

Hoạt động ở trong nước

 Mở đầu là những cuộc đấu tranh trên mặt trận báo chí. Ở miền Nam, những người yêu nước đã lợi dụng quyền tự do ngôn luận để đấu tranh trên báo chí như tờ báo Tiếng chuông Rè (Nguyễn An Ninh), Đông Pháp thời báo của Trần Huy Liệu, An Nam trẻ của Lâm Chấn Hiệp… Phong trào báo chí đã lôi kéo được cả một số người Pháp tiến bộ tham gia. Ở ngoài Bắc, có tờ Hữu Thanh của ông nghè Ngô Đức Kế và Tản Đà. Từ phong trào báo chí, những người tiến bộ đã lập ra những nhà xuất bản tiến bộ như Cường Học thư xã, Nam Đồng thư xã, Giác Quần thư xã, Tân Cường thư xã. Các thư xã này đã xuất bản hàng loạt cuốn sách tuyên truyền cho Chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn, cổ động tinh thần yêu nước đòi quyền tự do dân chủ và trong 1 chừng mực nhất định cũng xuất bản những tác phẩm của chủ nghĩa Mác-Lênin. Vì vậy, phong trào này không những đã khơi dậy được tinh thần yêu nước của nhân dân ta mà còn góp phần vào việc tuyên truyền cho chủ nghĩa Mác-Lênin làm cho nhân dân ta bước đầu hiểu về chủ nghĩa Mác-Lênin.

TTS còn được tập hợp trong các tổ chức chính trị như Việt Nam nghĩa đoàn, hội Phục Việt, hội Hưng Nam, Thanh niên cao vọng,… và đã có nhiều hoạt động sôi nổi như mít tinh, biểu tình, bãi thị, bãi khóa. Song tất cả các tổ chức dù là lấy tên là hội này Đảng kia đều chưa có 1 đường lối chính trị rõ ràng và 1 hệ thống tổ chức chặt chẽ, hoạt động thì rời rạc. Vì thế, không có 1 tổ chức nào có thể đóng được vai trò lãnh đạo, không có khả năng tập hợp đông đảo các tầng lớp nhân dân trong cuộc đấu tranh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc.

Phong trào yêu nước dân chủ của TTS đang phát triển rầm rộ thì tháng 6/1924 tiếng bom Sa Diện của Phạm Hồng Thái nổ ra giữa lúc phong trào cách mạng ở trong nước đang trên đà phát triển. Tuy không giết được tên toàn quyền Mác-lanh nhưng đã làm cho thực dân Pháp vô cùng hoảng sợ đồng thời nó có tác dụng nhóm lại ngọn lửa chiến đấu, thức tỉnh lòng yêu nước của các tầng lớp đồng bào. Họ không phải là sự kết thúc mà là báo hiệu 1 thời đại đấu tranh mới của dân tộc như chim én nhỏ báo mùa xuân.

Trong cuộc đấu tranh tiêu biểu nhất là cuộc đấu tranh phản đối bản án cụ Phan Bội Châu và để tang Phan Chu Trinh.

Cuộc đấu tranh phản đối bản án cụ Phan Bội Châu, 1 sĩ phu yêu nước có ảnh hưởng sâu sắc đến nhân dân ta đầu thế kỷ XX. Cụ Phan Bội Châu bị thực dân Pháp bắt cóc ở Thượng Hải (6/1925) đưa về giam ở nhà lao Hỏa Lò (Hà Nội) và định bí mật thủ tiêu cụ. Tin đó vận bị lọt ra ngoài đã gây xôn xao trong dư luận. Những người yêu nước đã lợi dụng báo chí để đấu tranh và đã được quần chúng hưởng ứng mạnh mẽ. Phong trào đấu tranh kéo dài từ tháng 11-12/1925 trước sự đấu tranh mạnh mẽ đó buộc tổng thống Pháp phải ký lệch tha bổng cụ Phan Bội Châu với điều kiện an trí ở Huế (từ tử hình xuống chung thân rồi tha bổng cụ). Phong trào này tuy không có sự lãnh đạo thống nhất song lại có sự phối hợp rất ăn ý từ Nam đến Bắc. Thất bại của Thực dân Pháp trong âm mưu ám sát nhà yêu nước lão thành Phan Bội Châu đánh dấu 1 thắng lợi mới của phong trào yêu nước dân chủ ở Việt Nam.

Cuộc đấu tranh để tang cụ Phan Chu Trinh cũng phát triển khá rầm rộ. Cụ Phan Chu Trinh là 1 nhà yêu nước với tư tưởng mở mang dân chí, khôi phục dân quyền, chấn hưng dân tộc. Thực dân Pháp muốn lợi dụng uy tín của ông để tuyên truyền cho tư tưởng “Pháp - Việt đề huề” nhưng ông đã bị bệnh và chết đột ngột vào tháng 3/1926. Nhân cơ hội này cả nước dấy lên phong trào đấu tranh mới ở Sài Gòn. Các tầng lớp tham gia đám tang ông lên tới 14 vạn người. Như vậy, phong trào đòi thả cụ Phan Bội Châu và để tang cụ Phan Châu Trinh, thực tế đã trở thành những cuộc biểu dương lực lượng hung hậu, thức tỉnh lòng yêu nước và nguyện vọng giải phóng của toàn dân. Chính từ trong phong trào yêu nước, nhiều thanh niên, trí thức về sau đã trở thành những chiến sĩ ưu tú trong các tổ chức cách mạng ra đời vào nửa sau những năm 20. Ngoài 2 cuộc đấu tranh tiêu biểu trên còn có các cuộc đấu tranh như đòi thả Nguyễn An Ninh, đón Bùi Quang Chiêu.

Trong phong trào yêu nước dân chủ của những năm 1925-1928 đã ra đời Việt Nam quốc dân đảng vào ngày 25/12/1927. Đây là 1 Đảng cách mạng theo khuynh hướng dân chủ tư sản đại diện cho quyền lợi của TS dân tộc và TTS lớp trên. Cuộc khởi nghĩa Yên Bái của Việt Nam Quốc dân đảng nhanh chóng bị thất bại song nó đã cổ vũ lòng yêu nước của nhân dân ta đồng thời nó cũng biểu lộ tính chất non yếu, không vững chắc của phong trào yêu nước dân chủ của TS và TTS Việt Nam.

Nhìn chung so với phong trào đấu tranh của TS dân tộc, phong trào của TTSVN sôi nổi và mạnh mẽ hơn. Nó mang nhiếu yếu tố tiến bộ nên được quần chúng tham gia đông đảo hơn. Tuy nhiên, phong trào đấu tranh của tầng lớp trí thức TTS còn thiếu một đường lối đúng đắn, đặc biệt còn mang tính khủng bố cá nhân.

Phong trào yêu nước dân chủ sau đại chiến có vị trí quan trọng đối với việc thành lập Đảng ta. Qua phong trào, những thanh niên sôi nổi nhiệt tình để tự “lột xác mình” để đến với chủ nghĩa Mác - Lênin. Mặt khác, phong trào này đã nảy sinh nhiều tổ chức chính trị chỉ trừ một bộ phận nhỏ đi theo khuynh hướng cách mạng tư sản còn đại đa số sau này chuyển theo hướng cách mạng vô sản như Đảng Tân Việt. Vì thế, phong trào yêu nước dân chủ có ý nghĩa rất to lớn, nó là cơ sở để chủ nghĩa Mác - Lênin được truyền bá vào Việt Nam 1 cách sâu rộng là nền tảng vững chắc, hỗ trợ cho phong trào công nhân phát triển. Với ý nghĩa đó, phong trào yêu nước dân chủ là 1 yếu tố về chất dẫn đến sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam sau này.

Nguyên nhân thất bại

Nguyên nhân khách quan: Hệ tư tưởng dân chủ tư sản cho đến sau chiến tranh thế giới thứ nhất đã không còn sức hấp dẫn như trước nhất là từ khi Cách mạng tháng Mười Nga thắng lợi. Pháp còn mạnh đủ sức đàn áp các phong trào, các tổ chức non kém như Việt Nam Quốc dân Đảng dựa trên hệ tư tưởng trên đã không còn phù hợp với tình hình mới sẽ nhanh chóng thất bại.

Nguyên nhân chủ quan: Giai cấp TSVN nhỏ bé về kinh tế, bạo nhược về chính trị. TTS đời sống kinh tế bấp bênh dẫn đến dao động, chỉ hăng hái nhất thời.

Tổ chức Việt Nam Quốc dân Đảng với tư cách là 1 Đảng chính trị đại diện cho quyền lợi và tư tưởng của TSDT và TTS lớp trên, không nêu ra được 1 cương lĩnh rõ ràng, nhất quán. Tổ chức của Đảng thì lỏng lẻo, thành phần Đảng viên phức tạp, không tập hợp được đông đảo quần chúng nhân dân.

Sự thất bại của khuynh hướng tư sản, suy cho cùng bắt nguồn từ sự non yếu về kinh tế của giai cấp TSVN. Sau cuộc bạo động ở Yên Bái, Việt Nam Quốc dân Đảng hoàn toàn tan rã. Khuynh hướng cách mạng dân chủ tư sản cũng hoàn toàn thất bại. Nó đã thể hiện sự bất lực của hệ tư tưởng tư sản ở nước ta trước các nhiệm vụ của cách mạng giải phóng dân tộc.

Ý nghĩa lịch sử:

Phong trào yêu nước theo khuynh hướng dân chủ tư sản có vị trí quan trọng trong phong trào dân tộc, dân chủ ở nước ta những năm sau chiến tranh thế giới thứ nhất đồng thời có ý nghĩa to lớn trong toàn bộ tiến trình cách mạng Việt Nam.

Phong trào yêu nước dân chủ tư sản ở nước ta đã cổ vũ, khơi dậy lòng yêu nước truyền thống đấu tranh bất khuất của dân tộc, góp phần truyền bá những tư tưởng tiến bộ vào nước ta.

Góp phần hỗ trợ và thúc đẩy các hoạt động của phong trào công nhân, đồng thời tạo những điều kiện thuận lợi cho việc truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin ở nước ta.

Từ phong trào yêu nước dân chủ tư sản làn nảy sinh các tổ chức chính trị như Tân Việt, Việt Nam Quốc dân Đảng. Từ phong trào đó làm cho nhiều phần tử tiên tiến đi tìm con đường cứu nước, đi tiên phong trong sự nghiệp cứu nước. Với những ý nghĩa ấy nên phong trào yêu nước là 1 trong 3 nhân tố cấu thành nên Đảng Cộng sản Việt Nam.

Phong trào yêu nước theo khuynh hướng TS từ năm 1919-1930, góp phần thúc đẩy cuộc đấu tranh chống Pháp theo con đường mới (khi ngọn cờ Cần vương đã sụp đổ) nhưng do những điều kiện khách quan và chủ quan, phong trào này đã thất bại. Từ đó chấm dứt con đường cứu nước theo khuynh hướng tư sản. Cũng từ đó con đường cứu nước chuyển sứ mệnh sang giai cấp vô sản mà Đảng tiên phong là Đảng Cộng sản Việt Nam.